Gezamenlijk netcongestie te lijf: "De sleutel ligt in de kracht van het collectief"
Nederland gaat op slot door netcongestie. Dit heeft grote gevolgen voor woningbouw, bedrijvigheid en de energietransitie. De uitweg is als een ‘escape room’ vol complexe puzzels die door partijen met uiteenlopende belangen moeten worden opgelost. Ondertussen tikt de klok. APPMers Gábor Oolthuis en Harm-Jan Idema werken in het hele land aan crisisaanpakken en verzachtende maatregelen.
Nederland kampt met een urgent en hardnekkig probleem: het elektriciteitsnet zit vol. In Utrecht is netcongestie het meest nijpend, maar het probleem verspreidt zich snel naar andere regio’s.
“Er werd lang gedacht dat het wel los zou lopen, maar de ernst van de situatie is inmiddels doorgedrongen – ook op nationaal niveau," zegt Gábor. “Netcongestie raakt alles, we hebben overal stroom voor nodig.”
Merkbare effecten
Het zwartste scenario liegt er niet om. Gábor: “Bedrijven kunnen nu al vaak geen nieuwe of zwaardere elektriciteitsaansluiting krijgen en hetzelfde dreigt voor woningen en scholen. Als we niet snel iets doen, is er in grote delen van het land de komende tien jaar geen nieuwbouw mogelijk.”
Harm-Jan vult aan: “De maatschappelijke gevolgen zijn enorm. Netcongestie leidt op termijn tot tal van neveneffecten op de woningmarkt, verduurzaming van mobiliteit en economie. Ook op kleinere schaal gaan we de effecten van netcongestie vaker merken. Als er bijvoorbeeld niet genoeg stroom is voor elektrisch koken, een elektrische auto of een warmtepomp.”
Energiesysteem van de toekomst
Een deel van de oplossing ligt in uitbreiding van de energie-infrastructuur: meer kabels en transformatorstations. Maar dat kost minstens tien jaar. Bovendien is het niet zeker dat het probleem daarmee is opgelost, want we verbruiken steeds meer elektriciteit. Gábor en Harm-Jan adviseren daarom om zo snel mogelijk toe te werken naar het energiesysteem van de toekomst. “We moeten slimmer en flexibeler omgaan met ons stroomverbruik: minder in de piekuren. En meer energie lokaal opwekken en opslaan.”
Gedeeld eigenaarschap
Netbeheerders, gemeenten, provincies, het Rijk, bedrijven en huishoudens: ze spelen allemaal een rol, maar niemand heeft de volledige regie. “Dit is een technisch, juridisch, organisatorisch en bestuurlijk vraagstuk. Partijen lopen vast in die complexiteit,” zegt Gábor.
Paradoxaal genoeg werkt de urgentie inmiddels mee. Harm-Jan: “Samenwerking is geen optie meer, maar noodzaak. We kunnen dit probleem alleen gezamenlijk oplossen: de kracht ligt in het collectief.”
Partijen in beweging zetten
Dat APPM als onafhankelijke autoriteit boven de partijen staat, helpt. “Wij kunnen structuur en overzicht bieden, prioriteiten stellen en partijen in beweging zetten,” zegt Harm-Jan. “De kern van onze aanpak is: de opgave concreet maken met gedeelde feiten, uitleggen wat dat betekent en daaruit samen met betrokken partijen de gevolgen beheersen en oplossingen realiseren. Dat werkt.”
Vier succesvolle voorbeelden uit de praktijk
Impactanalyse: voor inzicht en het maken van weloverwogen keuzes
Voor tientallen gemeenten heeft APPM in kaart gebracht wat netcongestie concreet betekent voor hun plannen, ambities en gemeentefinanciën op het gebied van de warmtetransitie, de woningbouwopgave en hun mobiliteitsdoelstellingen. Het resultaat is een stoplichtanalyse die in één oogopslag laat zien wat wél kan en wat dreigt te stranden.
APPMer Anouk Lubbers: “Wat gemeenten bij impactanalyses het meest confronteert, is niet het rood op de kaart maar het besef hoe beperkt hun eigen invloed op de oplossing is. Netcongestie is geen gemeentelijk probleem. Het vraagt om samenwerking met netbeheerders, buurgemeenten, provincies, het Rijk, energieleveranciers, bedrijven en burgers. Die onmacht benoemen is ongemakkelijk, maar noodzakelijk. Want pas als duidelijk is wat er mogelijk is, en met wie, ontstaat er ruimte voor actie.”
Een concrete vervolgstap is prioritering. Anouk: “Als er beperkte netcapaciteit beschikbaar is en een gemeente 150 nieuwbouwprojecten op de plank heeft liggen, in welke volgorde meld je die dan aan bij de netbeheerder? Misschien is er ruimte voor de eerste 20, misschien voor de eerste 40. Dat is van tevoren niet zeker. Het is een bestuurlijke keuze met grote gevolgen voor woningzoekenden, ondernemers en de energietransitie.” APPM helpt gemeenten die keuze te structureren en te onderbouwen, zodat de gemeente weloverwogen kiest welk project als eerste aan de beurt is.
Crisisaanpak Utrecht: eerste regionale actieplan netcongestie in Nederland
Utrecht heeft de zwaarste netcongestie van heel Nederland. Begin dit jaar bleek uit cijfers van netbeheerder TenneT hoe nijpend de situatie was. APPMer Harm-Jan Idema: “Daarop stelden we, samen met de provincie Utrecht, regio’s en gemeenten, voor om de crisisaanpak te structureren rond vier pijlers: begrijpen, communiceren, beheersen en oplossen. Dat kader werd omarmd door alle betrokken partijen en vormde de basis voor het eerste regionale actieplan netcongestie van Nederland.”
“De aanpak is concreet. We regelen onder meer locaties voor gasgeneratoren die lokaal stroom opwekken, stimuleren netbewust laden – zoals elektrische auto’s ‘s nachts opladen in plaats van tijdens piekuren – en werken aan het vrijspelen van ‘flexvermogen’ bij bestaande huishoudens. Bestaande huishoudens ondervinden doorgaans nog weinig hinder van netcongestie, maar kunnen wél bijdragen aan de oplossing. Daarnaast bereiden we direct betrokkenen, zoals installatiebedrijven, keukenleveranciers en projectontwikkelaars, voor op de nieuwe realiteit. Dit om onnodige problemen te voorkomen en perspectief te bieden.”
De Utrechtse aanpak fungeert inmiddels als voorbeeld voor andere regio’s. Terwijl de regio in beweging kwam, deed het Rijk dat ook. Er werd een nationaal crisisteam ingericht voor Flevoland, Gelderland en Utrecht om de gevolgen te beheersen en waar mogelijk te verzachten.
Brainport-regio Eindhoven: dankzij industrie extra knoppen om aan te draaien
De Brainport-regio Eindhoven en Zuidoost-Brabant heeft grote ambities: woningbouw, een groeiende maakindustrie en hightech-bedrijven zoals chipmachinefabrikant ASML die verder willen uitbreiden. De regio wordt via slechts één stroomkabel gevoed vanuit het landelijke net: een enorme afhankelijkheid die nu pijnlijk voelbaar wordt. In maart werd bekend dat voor twee deelgebieden, waaronder het hart van de regio, geen nieuwe aansluitingen meer mogelijk zijn.
APPM werd gevraagd om ook hier een crisisaanpak te ontwikkelen. APPMers begeleiden het proces, brengen structuur aan en zorgen dat alle partijen dezelfde kant op bewegen. Ditmaal samen met netbeheerder Enexis, de provincie Noord-Brabant, gemeenten, de Brainport-regio en het Rijk.
APPMer Birgit Henrich: “De Brainport functioneert als praktijkregio voor de aanpak van netcongestie in Noord-Brabant. Hier brengen we maatregelen in de praktijk, leren we snel en zorgen we voor inzichten die in het hele land relevant zijn. Wat deze aanpak onderscheidt, is dat we niet alleen maatregelen in beeld brengen, maar ook duidelijke afspraken vastleggen over de impact en uitvoering van deze maatregelen. Bovendien geldt: gewoon beginnen met het uitvoeren van de maatregelen. Dat maakt het concreet. Zo verbinden we perspectief aan uitvoering en creëren we stap voor stap ruimte op het net.
Rijnpark Arnhem: ontwikkelen met een buurtbudget
In de Spoorzone van Arnhem wordt gewerkt aan een grootschalige binnenstedelijke ontwikkeling: Rijnpark. De eerste fase omvat 3.500 woningen en 70.000 vierkante meter aan bedrijfsruimte. Voor zo’n project is normaal gesproken 10 tot 15 megawatt aan netcapaciteit nodig. Voor Rijnpark heeft de netbeheerder aangegeven dat 3,9 megawatt beschikbaar is voor de ontwikkeling, dus een derde.
Deze 3,9 megawatt wordt het buurtbudget genoemd. Hierbinnen moet de hele ontwikkeling mogelijk gemaakt worden. APPMer Mirthe Meijer: “Om binnen dit buurtbudget te blijven, maken we afspraken met de bedrijven die in het gebied komen over hoe de beschikbare capaciteit wordt verdeeld. De gebouwen worden extra goed geïsoleerd en daarnaast komt er een collectief, duurzaam en toekomstbestendig warmte- en koudesysteem om de piekvraag naar warmte en koude laag te houden. Auto’s worden slim geladen in laadhubs en batterijen vangen uitschieters op.’’
APPM begeleidt het proces om alle betrokken partijen – waaronder de gemeente, de netbeheerder, ontwikkelaars en woningcorporaties – inhoudelijk, financieel en qua commitment op één lijn te krijgen. Mirthe: “Door het buurtbudget moeten we op een totaal andere manier naar de ontwikkeling kijken. Het vraagt iets van alle partijen om de ontwikkeling, ondanks netcongestie, toch mogelijk te maken.”
