Geen groei zonder groen

Samen investeren in meer en betere natuur

Ruimte voor groen moet net zo vanzelfsprekend zijn als die voor woningen of wegen. Dat beoogt het samenwerkingsverband Groen Groeit Mee in de provincie Utrecht. De ambitie is groen, water en landschap te laten meegroeien met het stijgende aantal woningen in de provincie. Het is een van de voorbeelden hoe gemeenten en provincies zoeken naar een nieuwe balans tussen ruimtevragers, met een gelijkwaardige rol voor groene ruimte. In gesprek over die balans met Fleur Elderhorst (Staatsbosbeheer), Martin van der Does de Bye (RebelGroup) en Michiel Venne (APPM). 

Een vol land. Met een nijpende behoefte aan meer huizen, meer busbanen, meer transformatorhuisjes, meer alles. Groene ruimte is vaak een ondergeschoven kindje. Waarom weegt de ruimtevraag voor ‘groen en blauw’ in de ruimtelijke planning niet net zo zwaar als die voor bijvoorbeeld wonen, mobiliteit en energie? Deze vraag ligt op tafel bij veel gebiedsopgaven in Nederland, zo ook in de provincie Utrecht.

Om dat evenwicht te realiseren is in 2022 Groen Groeit Mee gestart, een samenwerkingspact van overheden en particuliere organisaties, dat nog steeds groeit. In totaal gaat het inmiddels om meer dan veertig partijen. Provincie, gemeenten en waterschappen werken samen met andere partijen zoals Staatsbosbeheer, ANWB en BPD Bouwfonds Gebiedsontwikkeling. Zij hebben afgesproken om in de provincie Utrecht extra groen te realiseren en natuur en landschap te behouden en te versterken. “Juist in een provincie als Utrecht zijn de afspraken van Groen Groeit Mee cruciaal,” benadrukt Martin.  “De centrale ligging maakt de druk op de ruimte hoog en tegelijkertijd heeft de provincie een behoorlijk groen karakter dat niemand verloren wil zien gaan.”

Drie uitdagingen

Dat raakt meteen aan de drie grote uitdagingen die Martin opsomt voor Utrecht – en in feite voor heel Nederland: “Allereerst: ons land zit tjokvol. Hoe breng je balans in de overweldigende vraag naar ruimte? Op de tweede plaats: iedereen vindt een groene omgeving belangrijk. Maar niemand wil ervoor betalen. En tenslotte: hoe beheer je het groen? Want daarvoor is het financiële draagvlak nóg dunner dan voor het groen op zich.”

Multifunctioneel groen 

Fleur: “De druk op de ruimte is het allergrootste probleem. Zeker in het westen van ons land, waar veel mensen wonen en relatief weinig groen is. Die mensen willen naar buiten, dus de natuur díe er is wordt intensief gebruikt en op sommige plekken overbelast. De kwaliteit van veel natuur- en recreatiegebieden is matig. Behalve door overbelasting komt dat door hoge stikstofdepositie, teruglopende biodiversiteit, slechtere waterkwaliteit, versnippering van gebieden en een nijpend tekort aan geld voor beheer. Beheer is veel meer dan een paar vuilnisbakken legen.” De oplossing ligt in het combineren van maatschappelijke opgaven als natuurherstel, recreatie, klimaatadaptatie en waterbeheer, zegt Fleur. “Bovendien is het zaak om ook kleine initiatieven te omarmen, zoals ‘tegelwippen’, tuinen vergroenen en stadsparken verbeteren. Juist die lokale maatregelen dragen bij aan meer en beter groen, meer biodiversiteit en spreiding van de recreatiedruk. En aan bewustwording over de waarde van natuur.”

Als voorbeeld van een combinatie van opgaven noemen Fleur en Michiel de Mient Kooltuin bij Katwijk. Bij deze gebiedsontwikkeling zijn Staatsbosbeheer en APPM allebei betrokken. Op de voormalige militaire vliegbasis bij Katwijk komen 5.600 woningen. Michiel: “Tegelijkertijd ontwikkelen we de Mient Kooltuin: een nieuw groengebied voor de woonwijk én een ecologische verbinding. APPM werkt eraan om dit gebied zo aan te passen dat het de recreatiedruk vanuit de nieuwe wijk opvangt, bijvoorbeeld door meer paden aan te leggen voor ommetjes. Ook creëren we in het gebied een ecologische verbindingszone door zoveel mogelijk bos, natuurvriendelijke oevers en bloem- en kruidenrijk grasland aan te leggen. Fleur: “Het is én, én. Dit gebied vormt zo een multifunctionele groene buffer én een groenblauwe verbinding tussen het stedelijk gebied en de kwetsbare natuur in het Natura 2000-gebied in de duinen.”

Kentering

APPM begeleidt verschillende gemeenten bij de voorbereiding van nieuwe verstedelijkingslocaties, aan de rand van stedelijk gebied en daarbinnen. “Meer groen toevoegen rond woonlocaties is voor ons een belangrijk uitgangspunt. We maken nu bijvoorbeeld een ontwikkelstrategie voor de gebiedsontwikkelingen aan de zuidkant van Utrecht. Daarin moeten de principes van Groen Groeit Mee verankerd zijn,” vertelt Michiel.  “In de strategische visies zien we al een kentering. Daarin onderkennen overheden het belang van groen en blauw. Maar het concretiseren, er echt voor durven gaan, daar is lef voor nodig. Dan moet je overeenkomsten sluiten en de financiering regelen. Wij organiseren dit soort processen.”

Martin voegt toe: “Wat zal helpen om groen meer ruimte te geven, is de Europese Natuurherstelverordening, met onder meer de verplichting voor extra groen in steden vanaf 2030. Groen dat je weghaalt, bijvoorbeeld om een wijk te bouwen, moet je zelfs nu al compenseren. Dat gaat verder dan een goede intentie.”

Geldstromen combineren

Samenwerken en geldstromen organiseren is cruciaal om aanleg van meer groen te realiseren. “Wat dat betreft is een pact als Groen Groeit Mee ideaal,” zegt Martin. “De provincie Utrecht heeft miljoenen vrijgemaakt voor projecten binnen dit pact. En partijen kennen elkaar, waardoor ze makkelijker samenwerken en ze potjes en doelen slimmer kunnen combineren.” Michiel: “Zelfs als je zo’n pact hebt, kost de praktische uitvoering nog veel energie. Om opgaven te combineren, moet je schotten afbreken. APPM gaat altijd voor die integrale opgave.”

Een plek waar dat goed gelukt is, het gebied met drie Utrechtse forten en het bos Nieuw-Wulven, tussen Utrecht, Bunnik en Houten. Martin: “Via een samenwerkingsovereenkomst financieren verschillende gemeenten samen het landschap. Wat goed werkt, is om te beginnen met relatief kleine projecten, die zijn behapbaar.”

Ontschotten is ook noodzakelijk omdat de kosten van de aanleg en het onderhoud van groen vaak op een andere plek liggen dan de baten ervan. Fleur: “Investeren in groen en blauw levert bewezen geld op. Mensen die groen zien en er gebruik van maken zijn gelukkiger, gezonder en productiever. Bovendien levert dit natuurlijk kapitaal ook voordelen die de mens ontvangt van de natuur, zoals ...Als de hoeveelheid natuur of de kwaliteit ervan achteruit kachelt, heeft dat dus economische gevolgen. Maar die gevolgen, of de baten van de investeringen, zijn niet per se voor degene die investeert in een betere kwaliteit van een gebied, de aanleg van een parkje of een wadi voor waterberging.”

Voldoende middelen vinden voor duurzaam beheer

Voldoende geld vinden om natuur- en recreatiegebieden goed te beheren is een grote uitdaging, stelt Fleur. “Vreemd eigenlijk, want de samenleving profiteert ook economisch van de natuur. De oorzaak zal liggen in het feit dat de financiële stromen vaak niet terechtkomen bij degene die de kosten draagt voor het beheer en onderhoud van deze gebieden.”

Martin sluit af met een voorbeeld hoe het anders kan: “In een recreatiegebied langs de Hollandse IJssel is de particuliere eigenaar van een pannenkoekenhuis in principe bereid om mee te betalen aan het beheer van het gebied. Omdat hij inziet dat hij meer gasten krijgt als de kwaliteit van het gebied op peil blijft. Dat besef hebben we bereikt via Groen Groeit Mee. We kijken keer op keer: wie heeft er baat bij deze investering in groen? En hoe kunnen we deze partij triggeren om een bijdrage te leveren?”