Blog door Robin Vermeij

In de zoektocht naar acceptatie (of aanvaardbaarheid) van windenergie proberen initiatiefnemers steeds vaker omwonenden mee te nemen in het ontwikkelproces van een windpark. Wetenschappelijke publicaties over de ontwikkeling van windparken stellen dat participatie succesvol is wanneer dit op een sociaal rechtvaardige manier gebeurt. Deze studies naar rechtvaardigheid kunnen ons helpen om procesparticipatie in windparkontwikkeling naar een hoger niveau te brengen.

Wat is eerlijk?
De hedendaagse wetenschap stelt dat er sprake is van rechtvaardigheid wanneer een besluit als eerlijk wordt ervaren. Hierin onderscheiden we twee soorten rechtvaardigheid, distributieve rechtvaardigheid en procedurele rechtvaardigheid. Wanneer we het over windenergie hebben, dan gaat distributieve rechtvaardigheid over een eerlijke beslissing over de verdeling van lusten en lasten van een windpark. Procedurele rechtvaardigheid gaat daarentegen over een eerlijk ontwikkelproces van een windpark.

Met financiële participatie door middel van bijvoorbeeld obligaties of ‘winddelen’ wordt de distributieve rechtvaardigheid van een windproject vergroot. Het geeft een balans in lusten en lasten. In de praktijk blijkt het focussen op distributieve rechtvaardigheid echter ontoereikend om acceptatie voor windenergie te vergroten. Alleen wanneer er vertrouwen is in een goed ontwikkelproces is, kan er vertrouwen zijn in een goede uitkomst. Procedurele rechtvaardigheid is daarmee een voorwaarde voor een eerlijke verdeling van lusten en lasten en dus een belangrijke vereiste voor acceptatie van windenergie.

De vier ingrediënten van rechtvaardige procesparticipatie
In verschillende wetenschappelijke studies is de procedurele rechtvaardigheid van windparkontwikkeling onderzocht. Of een procesparticipatie rechtvaardig is, hangt af van de toegankelijkheid van het proces, de erkenning van stakeholders, de invloed die zij kunnen uitoefenen en de manier waarop met vooroordelen omgegaan wordt.

 

 

Toegankelijkheid van het proces
Toegankelijkheid is de basis van een goede procesparticipatie van omwonenden. Kunnen omwonenden fysiek niet aanwezig zijn bij bijeenkomsten om over de windenergieplannen te praten, dan wordt het moeilijk participeren. Tegelijkertijd gaat toegankelijkheid over informatie. Geheimzinnigheid en informatie achterhouden is desastreus voor het vertrouwen in het proces. Toegankelijkheid betekent ook vroeg communiceren. Hier geldt: hoe vroeger, hoe beter. Elke beslissing over de directe leefomgeving, hoe klein ook, die zonder omwonenden wordt gemaakt, doet afbreuk aan de procedurele rechtvaardigheid.

Erkenning van stakeholders
Een Amerikaanse studie vergelijkt de besluitvorming rondom twee grote windparken van 100 en 190MW, beide nabij één en dezelfde gemeente met 40.000 inwoners. Voor het ene windpark is de staat het bevoegd gezag, voor het andere de gemeente. De onderzoekers tonen niet alleen aan dat bewoners zich minder gehoord voelen door hogere overheden die verder van de gemeente af staan, maar ook dat de beslissers van een hogere overheid daadwerkelijk minder naar omwonenden luisteren. Zij kunnen zich namelijk makkelijker beroepen op het grotere maatschappelijk belang dat het windpark dient.

Voor een rechtvaardig proces zou je willen dat degenen die over het windpark beslissen de belangen van de niet-beslissers, zoals omwonenden, erkennen. Wél het proces toegankelijk maken maar géén erkenning bieden is de belangrijkste reden dat omwonenden zich als ‘irrationele tegenstander’ gaan gedragen en met ‘alternatieve feiten’ op de proppen komen.

Daadwerkelijke invloed
Een proces openstellen voor omwonenden en hun belangen erkennen alleen is niet genoeg. Bij échte procesparticipatie levert de gemeenschap daadwerkelijk een unieke bijdrage aan het tot stand komen van een windpark. Een studie naar de ontwikkeling van een Australisch windpark van 69 windturbines nabij een gemeenschap is hierin exemplarisch. Bewoners vonden dit proces weliswaar toegankelijk, maar tegelijkertijd was alles al besloten en werden ideeën niet meegenomen. Dergelijke schijnparticipatie heeft een averechts effect. Zelfs mensen die vóór windenergie waren wilden het project uiteindelijk liever niet omdat het proces tot spanningen binnen de gemeenschap leidde

Omgaan met vooroordelen
Vele vooroordelen over windenergie doen de ronde. De aangedikte negatieve effecten van windparken zoals voorgesteld door kritische omwonenden blijken dikwijls mee te vallen, en mogen daarom het proces niet beïnvloeden. Dit geldt overigens ook voor vooroordelen over stakeholders. Het vooroordeel dat er altijd weerstand bij windprojecten zal zijn kan namelijk een self-fulfilling prophecy worden. Een defensieve houding aannemen en mensen benaderen alsof ze tegen zijn creëert juist afstand.

Subjectieve kwestie
Met alle condities waaraan een rechtvaardige procedure moet voldoen is het geen wonder dat er soms weerstand ontstaat. Een recent Brits onderzoek naar een bottom-up windinitiatief is dan ook erg kritisch over procedurele rechtvaardigheid. Het artikel stelt dat het misschien helemaal niet mogelijk is om tot een beslissing te komen die voor iedereen eerlijk is omdat dit een erg subjectieve kwestie is. Ondanks dit moeten we altijd blijven streven naar een rechtvaardige ontwikkeling van windparken. Procesparticipatie blijft altijd een beetje spannend, omdat niemand kan de precieze uitkomst kan voorspellen. Maar het behalen van een gezamenlijk resultaat geeft wel een grotere voldoening.

WindEmpower maakt wetenschap over windenergiecommunicatie toegankelijk. Deze blog is een verkorte versie van het artikel ‘Eerlijk duurt het langst’ dat is gepubliceerd in Windnieuws (nr. 2, mei 2017), het vakblad voor windenergie van de organisatie voor duurzame energie (ODE). De volgende experts zijn geïnterviewd en hebben zo hun onmisbare bijdrage geleverd aan het oorspronkelijke artikel: Albert Koers (voorzitter NLVOW), Siward Zomer (voorzitter Windvogel en directeur ODE decentraal), Tessa Felix (communicatieadviseur Windunie) en Pim de Ridder (directeur Izzy Projects).